نەخۆشیی دووجەمسەری چییە؟

نەخۆشیی دووجەمسەری (Bipolar Disorder) یەکێکە لە نەخۆشیی دەروونی ناسراو، کە پێشاندەری گەورەی هەست و سەرقاڵبوون دەبێت. ھەموومان لە ژیاندا هەست و حاڵەت دەگۆڕێت، بەڵام لە کەسانی تووشبوو بە دووجەمسەریدا، ئەم گۆڕانکارییانە زۆر توندتر، درێژتر و دژوارتر دەبن تاوەکو کارکردن، ژیان، خەوندن و دەرچوون لەو کارەش، تێکچوودەبن. پێشاندەرە سەرەکییەکانی ئەم نەخۆشیدا ماڵووەی باڵا (mania) و ماڵووەی نزم (depression) ـن.

نیشانەکانی ماڵووەی باڵا

لە کاتێکدا کە خەریکی ماڵووەی باڵابون دەبن، هەست و هاندەکانیان زۆر بەرز دەبێت، سەرقاڵ و ڕاستەقینە دەبن و زۆرجار خەریکی قسە، پلاندانان و رەفتارە بەپەرۆشرانەکان دەبن. ئەمە کاریگەری لەسەر خزمەتگوزاری کوردانەی پزیشکی و نەشتەرگەری دەکات، بۆیە زۆرجار دوکتۆر گیان و سیستەمی تاقیکردنەوە کاری لێدەگرن بۆ چارەسەرکردن.

نیشانەکانی ماڵووەی نزم

لە کاتێکدا کە ماڵووەی نزم دەگەیشت، کەس دڵتەنگ، بێ‌هێز، بێ‌دەنگ، ناسەربەخۆ و بێ‌هیوا دەبێت. هەست بە قەلقەڵە و نیگەرانی دەکات، نەرخێت بۆ خۆی دابەزێت و هەندێ جار پێیان وای دەکات نتوانن هیچ کارێک بکەن. پێویستە لەم کاتانەدا زانیاری پزیشکی باش لە لایان خێزان و هاوڕێکان هەبێت بۆ یارمەتیدان.

هۆکارەکان

هۆکاری ڕاستەوخۆی نەخۆشیی دووجەمسەری زانراو نییە. بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات:

• فاکتەرە کۆمەڵایەتی و ژینگە
• دەروون و دەماغ
• کەمی هورمۆن و ماددە دەروونیەکان
• ژین و دەمەزراندنە ناڕاستەوخۆکان

چارەسەر

چارەسەرکردنی دووجەمسەری پێویستی بە پێکەوەکاریکردنی دوکتۆرگیان، پزیشکانی دەروونی و خێزان دەبێت. چارەسەرەکان بریتییە لە:

• دەرمانەکان بۆ رێکخستنی هەست و رەفتار
• روان‌درمانی
• بەڕێوەبردنی ژیان
• چاوگرتن لە نیشانەکان بۆ دوورخستن لە سەردانە توندەکان

نەشتەرگەری چارەسەر نییە بۆ دووجەمسەری، بەڵام نەشتەرگەری و پزیشکی نازناو ئیشان لە کارە جەستەیی دەکەن کە دەکرێت کاریگەری لەسەر حاڵەتدا هەبێت.

ئایا دەتوانرێت پێشوەختە پێشبینیکرێت؟

بەڵێ گوگولی من، ئەگەر زانیاری پزیشکیت بەخۆ بگرن و هەست و رەفتار چاوەڕوان بن، پێشبینی زوو و چارەسەرکردنی بەم زوو بوونی حاڵەت زۆر کاریگەری دەبێت. زۆرجار دوکتۆر گیان پێناسە و رێنمایی دروست دەدات بۆ رێکخستنی ژیان.

کۆتایی

نەخۆشیی دووجەمسەری نەخۆشییەکی درێژخایەنە، بەڵام بە چارەسەر، چاودێری پزیشکی، دەرمان و یارمەتیدانی خێزان، دەتوانرێت بە باشی بەڕێوە ببرێت. اگر زانیاری پزیشکیت دروست بێت، دەتوانیت ژیانێکی ئاسودەتر بەرەوپێش ببری و نیشانەکان بە باشی بەدەست بەگری.

توێکاریی سینوس

سینوزیت | هەوکردنی جیوب (Sinusitis)، هەوکردنی جیوب/گیرفانەکانی لووت، بریتییە لە سۆکردن و هەوکردنی ناوپۆشی سینوسەکانی دەوری لووت کە بە هۆی کاریگەریی ڤایرۆس و بەکتریاکان، هەستیاری یان پێکهاتەی لووتەوە بەدی دێت و دەتوانێت توند یان درێژخایەن بێت. گرنگترین نیشانەکانی بریتییە لە سەرئێشە، تا، هەستکردن بە گوشار لە دەموچاودا، گیرانی لووت و گۆڕانی چڵم و خڵت و بڕێک جار کۆکە. ئەم نەخۆشییە یەکێک لە بەربڵاوترین نەخۆشییەکانی جیهانە کە ڕەنگدانەوەیەکی نەرێنی لەسەر کوالێتیی ژیانی مرۆڤ هەیە. بۆ چارەسەرکردنی ئەم نەخۆشییە وێڕای چارەسەری بە دەرمان پێویستە مشووری هۆکارە بنەڕەتییەکانی بخورێت، وەک: هەستیاری، پۆلیپی لووت (زیادەگۆشتی ناولووت) و کێشەکانی پێکهاتەی لووت. بۆ ڕێگریکردن و کەمکردنەوەی لێکەوتەکانی سینوزیت پێویستە پاکوخاوێنیی کەسی و پاکیی ڕێڕۆکانی سەرووی هەناسە ڕابگیرێت.

جۆرەکانی هەوکردنی جیوب

• هەوکردنی توندی جیوب (Acute sinusitis): پتر بە هەوکردنی ڤایرۆسییەوە دەست پێ دەکات و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا لە ماوەی ١٠ ڕۆژ بەبێ چاکبوونەوە بە تایبەت دوای زیادبوونی نیشانەکانی سەرمابوون، دەگاتە ئاستی بەکتریایی. نیشانەکانی کەمتر لە چوار حەفتە دەخایەنێت.
•  هەوکردنی درێژخایەنی جیوب (Chronic sinusitis): نیشانەکانی درێژخایەن زیاتر لە ١٢ هەفتە دەخایەنێت و زۆر جار پەیوەندی بە پۆلیپی لووتەوە هەیە. نیشانەکانی وەک چڵموچۆڕ، گیرانی لووت و کەمبوونەوەی هەستی بۆنکردن لەوانەیە بەردەوام یان بە شێوەی وەرزی ببینرێت.

زۆربەی سینوزیتە توندەکان بە ڤایرۆسەوە دەست پێدەکەن؛ بەڵام لە هەندێکیان بەکتریاکان دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو تەشەنا بکەن و دەرمانی ئەنتی بایۆتیک پێویست بێت. پێوەری ناسینەوەی جۆری سینوزیتەکان لەسەر بنەمای توندی نیشانەکان، ماوەی نەخۆشی و وەڵامیان بە چارەسەرییەکانە.

بەربڵاوی و بارگرانیی هەوکردنی جیوب

بڵاوەی سینوزیت لە کۆمەڵگادا یەکجار زۆرە و بە تایبەت لە ناو منداڵان و بەساڵاچووان و ئەو کەسانەی پێشینەی هەستیارییان هەیە زۆرترە. ئەم نەخۆشییە بە هۆی بەکارهێنانی بەردەوامی دەرمانەکانی لووت‌گیران، ئەنتی بایۆتیک و دژەسۆکان و سەردانی بەردەوامی پزیشک، دەبێتە هۆی زەختی ئابووری و کزبوونی کارامەیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا. بەپێی ئامارەکان هەر ساڵ تا ٣٠ لە سەدی خەڵکی ئەمریکا تووشی سینوزیت دەبن و پتر لە 11 میلیارد دۆلار تێچووی چارەسەرییانە.

هۆکارەکانی هەوکردنی جیوب

هەوکردنی جیوبەکان پتر بە هۆی تێوەگلانی بەشی سەرووی کۆئەندامی هەناسە بە ڤایرۆسەوە دەست پێ دەکات و دەبێتە هۆی سۆکردنی ناوپۆشی سینوسەکان و کیپبوونی کون و کەلێنەکانی و کەمبوونەوەی دەردان و هەواگۆڕکێ لە لووتدا. بڕێجار بەکتریاکانی سترۆپتۆکۆک، نیمۆنیا، هیمافاڵێس، ئەنفلۆنزا و وردەزیندەوەرانی تر دەبنە هۆی سینوزیت. نیشانەگەلی درێژخایەن یان توند، دوابەدوای هەوکردنی ڤایرۆسی دەتوانێت نیشانەی هەوکردنی بەکتریایی بێت.

توێکاریی سینوس یان Sinusitis یەکێکە لە نارەحەتیی ناوازەی سەر و ڕوو کە لەبەر وەستانی دەمەخۆری سینوسەکان و پڕبوونیان بە خۆڵ یان باکتریا دروست دەبێت. ئەم دۆخە ئەکاتە هۆکاری ئاسان نەبوونی هاواریو سەرنجانە و دەبێتە هۆکاری ئازار و تنگی. لە زانیاری پزیشکیدا، توێکاریی سینوس دوو جۆرە: کورەو درێژخایەن. کەسانی کە زۆر بە نهۆشیەوە دەمکێشن، هەستیەرەکان و زکام دەکرێت بەباشی لەڕووی ئەم تووشبوونە بزانن. چارەسەری پزیشکی پێویستە پێکبخات لە دەرمان و کاتێکیش ناچاری دەبێت بەسەرەوە بڕین و تەندروستی لەلایەن نەشتەرگەری بپارێزرێت بۆ ئەوەی دۆخەکە بباتەباشی و هۆکاری داهاتوو کەم بکرێت.

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان (Endometriosis) چییە؟

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان یان Endometriosis یەکێکە لە ناو نەخۆشییە شاراوەکان کە بە تایبەتی تەنها ژنان پێیدەچن. ئەم نەخۆشیه‌ دەکرێت وەک ئازاری شاراوەی ژنان ناسراو بێت، چونکە زۆربه‌ جارەکان هۆکاری سەرەکی ژەنگی خواردن و ئازارە درێژخایەن لە ناو قورس و ناوچەی ڕێزپێی ژنان درووست دەکات. لەو کاتەدا بافتی هاوشێوەی پۆستەی ناو ماتریکس (ئەمەش ئەندۆمیترە) لە دەرێ ماتریکس دەگەڕێتەوە و دەگوڕێت، کە دەتوانێت هۆکاری ئازار، هەڵسەنگاندن، ناتوانینیان لە هەمان کاتدا دابنرێت بێت.

هۆکاری سەرەکی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان تا ئێستا بە تێڕوانینەوەی زانستی 100% دیاری نەکراوە، بەڵام زانیاری پزیشکی پیشان دەدات کە ژینەگەشتنی هاوچەشن، دۆخە هۆرمۆنیەکان، بەرزبوونی ئاستی ئێستروجن، هەروەها میرات و ژینگەشاری جەمکردنەوە لە ناو حەومان هەڵسوکەوتیان هەیە. ژنان لە سەرەتای دەوری 15 تا 45 ساڵ زۆرتر لەوانەیتر لە چەمکەکانی ئەم نەخۆشییە بەرکەوت بن.

نیشانەکان

نیشانەکانی بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان گونجاون، بەڵام زۆرترینان بریتین لە:

• ئازاری قورس، بەتایبەتی لە کاتی مانگیاندا
• ئازاری ناوچەی ناوپێ
• ئازاری لە کاتی هەناسە کردن، تووش بوون بە کەلوپەلی پشت
• ناتوانینی بواری ماندوویەتی
• خۆرانی زۆرو خەستگی

ژنان زۆرجار دەزانن نیشانەکان جارێک لەگەڵ سەرەتای دورە مانگیان راگەیەن، بەڵام بە درێژبوون ناتوانن ئەو ئازارانە بە سادەیی داببەن.

چارەسەر و درمان

چارەسەری بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان پێویستی بە تاقیکردنەوەی پیشەیی هەیە. زۆربە جارەکان پزیشکان بەم شێوە درمان دەکەن:

• دەرمانە هۆرمۆنیەکان بۆ کەمکردنی هۆرمۆنە کاریگەران
• دەرمان بۆ کەمکردنی ئازار
• نیشان‌دان بۆ گۆڕینی ژیان‌ڕێ
• مەرجەکان لە کەیسە سەختدا دەکرێت جراحی (نەشتەرگەری) پیشنیار بکرێت بۆ ژێبرینی بافتی زیادە

لەوانەیتر بەهێزترین ڕاهێنان ئەوەیە کە ژنان زانیاری پزیشکی یاسایی و دروست بگرنە دەست و ھەموو نیشانەکان بڵاون بکەنەوە بۆ پزیشک. لەوانەی پزیشکانی تایبەتی ئەم بوارە، دوکتۆرگیان باسی ئەوە دەکات کە دروستترین ڕاهێنانی چارەسەر بریتییە لە کۆکردنەوەی تاقیکردنەوەی هۆرمۆن، هەڵسوکەوتی ژیان، و کەمکردنی تێکچوونە درێژخایەن.

کورتە کۆتایی

بەشانەبوونی دەرەوەیمنداڵدان نەخۆشییەکی هەستیار و زۆرجار نادیارە، کە پێویستە ژنان نیشانەکان بە تەواوی بزانن و پزیشک بگات. هەر زوو چارەسەر دەکرێت، ئەوا ئەو ژنانە بە باشترین شیاوی زیندوونی گەیشتن.

نەخۆشی پارکینسۆن چییە؟

نەخۆشی پارکینسۆن (Parkinson’s Disease) یەکێکە لە نەخۆشیی ئەعصابی درێژخایەن کە بە هۆکاری لەناوچیونی هۆرمۆنی دوپامین لە مۆشکەوە هێواشە هێواش دروست دەبێت. ئەم هۆرمۆنە یارمەتیدەرە لە سەرپەرشتی کردنی جوڵە، تەواوکردنی کارەکان، هەنگاوبردن و کۆنتڕۆڵی عضلەکان. کاتێک دوپامین کەم دەبێت، مۆشک ناتوانێت جوڵەکان بە دروستی ڕێکبخات و ئەم دۆخەش دەبێتە هۆکاری نیشانە سەرەکیی پارکینسۆن.

بەپێی زانیاری پزیشکی، ئەم نەخۆشییە کاتێک دەردەکەوێت لە کاتێکدا نیوڕۆنەکانی بەشی "Substantia Nigra" لە مەخچە دەستیان پێ دەکەوێت بە مردن، وە لە ئەنجامدا دۆپامین کەم دەبێت؛ ئەو مادەیەی کە کاریگەریی سەرەکی لە سەرهێلانی جوڵانەوەی جەستە هەیە.

نیشانە سەرەکییەکانی پارکینسۆن زۆرجار بە ئارام دەست پێدەکەن. کەسەکە دەبینیت دەستی یان قۆڵەکەی بە شێوەی ناڕادەوی دەدەشێت. ئەمە دەکرێت یەکەم نیشانە بێت، بەڵام نیشانەکانی تر وەک تەنگبوونی دەستوپێ، کۆتایی هێنان لە شتکردن، دەرفەتی نەمام، گۆڕانکاری لە دەنگ یان مشکلاتی نووستنیش دەتوانن دواتر دەرکەون.

نەخۆشی پارکینسۆن چارەسەری قەتەکان نییە، بەڵام بە پشکنینی زوو لەلایەن پزیشکان و کاری پەیوەست بە دوکتۆرگیان لەگەڵ دارودرمان و ڕاهێنان، دەتوانرێت ژیانی نەخۆش بە باشترین شێوە بگەڕێندرێتەوە. لە چەند حاڵەتی تایبەتدا، کاتێک نیشانەکان زۆر بەرچاو و ئاگەرگرتوو دەبن، پزیشکانی نەشتەرگەری دەتوانن ڕوونی تیایدا پێ بکەن لەبارەی هەڵسەنگاندنی دەستەواژەی DBS یان جراحی‌های یارمەتیدەر. گەرچی جراحی چارەسەر نییە، بەڵام دەتوانێت نیشانەکان کەمتر بکات.

نەخۆشی پارکینسۆن تاکە نیشانەی جەستەیی نییە؛ نیشانە کۆگنیتڤی و دەروونی وەک دڵتەنگی، دڵخراپی، کێشەی بیرکردنەوە و کەمبوونی هەوڵدانیش دەکرێت لە خشتەی نەخۆشییەکەدا بگەڕاون. وەک هەر نەخۆشییەکی دایمی، بەرزبوونی زانیاریەکان و چۆنیی چارەسەرکردن لەلایەن دوکتۆر گیان یان هەر پزیشکی شارەزای تری زمانعەبوری دەتوانێت بەرەو باشترکردنی کشتوکاڵی هەستبونی کەسەکە ببڕێت.

 

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم (Autism Spectrum Disorder)

نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم یان Autism Spectrum Disorder (ASD) یەکێکە لە ناخۆشی ناوچەی دەرکی و گەشەی مەعنووی منداڵان و گەنجان کە کاریگەری زۆری لەسەر قوتابی دەرک، قسەکردن، ڕووتینی ڕۆژانە و هاوبەشبوونی لەگەڵ کەسانی دیکە دەکات. لە زانیاری پزیشکی دا، ئۆتیزم وشەیەکە بۆ کۆمەڵە هۆکار و نیشانە جیاواز کە لەسەر “شەبەنگ” دابەش دەبن و هەر کەس نیشانەکانی بە شێوەی جیاواز پیشان دەدات. هەر وەکو دوکتۆرگیان دەڵێت، ئۆتیزم نە تەنها بەم مانایە نییە کە کەسێک ناتوانێت قسە بکات، بلکو مانایەکی فراوان‌تر و گەشەیی‌تر هەیە.

نەخۆشیی ئۆتیزم زۆرجار لە ساڵانی یەکەم تا سێی ژیان دەرک دەبێت و بە نیشانەکانی وەکو چەماشاوکردنی کەم، کارمەندی لێکدانەوە، قسەکردنی کەموپەنج، دڵخۆشی زۆر بە کارەکانی تکراری، سەختی لە گۆڕینی ڕووتین دانی دەبەزێت. دوکتۆر گیان دەڵێت کە ئەم ناخۆشییە “شەبەنگی” ناوی لەبەر ئەوەی وەردەچوون و کاریگەرییەکانی کەس بە کەس جیاوازن.

هۆکاری ئۆتیزم

هۆکاری ڕاستەقینەی نەخۆشیی شەبەنگیی ئۆتیزم تا ئێستا نەزانراوە، بەڵام لە زانیاری پزیشکی و توێژینەوەکاندا، گەمان لە هۆکاری جینی، گەشەی ماغز لە شکم، کاریگەری ژینگە، و گۆڕانکاری دەروونی دەکرێت. لە زۆر کەساندا، خەڵکی دەبینن کە چونکە نەشتەرگەری ئەگەر نەبوو، تاکەچارە لە دەرمانە نییە، بەڵام ئەمە زانیاری دروست نییە. چۆنیەتی چارەسەرکردن لە ئۆتیزم جیاوازە و لەسەر ڕاهێنان، دەرمانی ڕفتاری، وتار پزیشکی و یارمەتیدانی دەروونی دامەزرابووە.

نیشانەکانی ئۆتیزم

نیشانەکان لە کەسەکاندا جیاوازن، بەڵام بە گشتی ئەمانەن:

• سەختی لە قسەکردن یان بەکارهێنانی زمان
• چەمەشاوکردنی کەم یان نەرەکی
• دڵخۆشی زۆربە کارە هەمان و تکراری
• قسەی توند، نائاسایی یان ناڕونی وەک لە گۆڕینی ڕووتین
• ناتوانینی خۆپێگەیاندن و هاوبەشبوون لە کۆمەڵگا

چارەسەرکردن و دەرمان

ئەوە گرنگە بزانین کە ئۆتیزم چارەسری قەت‌یی نییە، بەڵام دەتوانرێت پێشکەوتنە بەرزەکان درووست بکرێت. دوکتۆرگیان تێدا پێشنیاری دەکات کە لە سەرەتای دەرککردن، منداڵان پێویستن بە:

• دەرمانی ڕفتاری (ABA)
• دەرمانی وتار و زمان
• دەرمانی ڕوانی
• پشتیوانی ناوخانووک
• ڕاهێنان بۆ هاوبەشبوونی کۆمەڵایەتی

نەشتەرگەری لە ئۆتیزمدا کاتێک کاربەکار دەبێت کە هەموو چارەکان ناتوانن کاریگەری بەرز بدەن، بۆ نموونە لە کاتی کێشەی نەرەکی، کێشەی نەخۆشی بەشکانی دیکە یان هەلومەرجە تایبەتی. بەڵام گشتی، دەرمانی ئۆتیزم لەسەر ڕاهێنان و هاوبەشبوونی خێزانی دامەزرابووە.

کاتێک پزیشک پێویستە؟

هەر کاتێک منداڵ یان گەنج تاخیر لە قسەکردن، کارمەندی لە لێکدانەوە، هەستی نائاسایی، یان دڵخۆشی زۆر بە کاری تکراری پیشان بدات، باشە بۆ خێزان کە هەنگاو بگرن بۆ دوکتۆر گیان یان پزیشکی تایبەت بۆ گەشەی منداڵ.

میگرێن یان شەقیقە چییە؟

میگرێن (شەقیقە) یەکێکە لە نەخۆشییە سەردەردی تایبەتمەند و زۆر شایع کە کاریگەری زۆر لە ژیانی ڕۆژانە دەهێنێت. ئەو سەردەردە ناوازە، توندە و زۆرجار لە یەک لای سەریدا دەدەرێت، بەهۆی ئەوەش “شەقیقە” دەگوترێت. میگرێن پێکهاتووە لە گورتربوونی ئەندامی دەروونی سەر، دۆخێکی تەنیشتی دەروونی، هەرەشەی ژینەکیمیا و گۆڕانکاری لە ڕەگەزی خوێن‌گواستنەوەکان.

نیشانەکانی میگرێن

میگرێن تەنها سەردەرد نییە، بەڵکو نیشانەکانی تریش هەیە کە پێش یان لەکاتی سەردەرددا دەبینرێن:

• سەردەردی توند، زۆرجار لە یەک لا
• چلپی سەر (درێژدار و دڕند)
• تیژبوونی ڕوناکی، دەنگ و بۆن
• ته‌ووشبوون و قی کردن
• تیرەبوونی باصیرتەوە یان بینینی شەمەکانی ڕووناک (Aura) پێش سەردەرد
• کەمتربوونی توانای کارکردن و سەقامگیری

هۆکاری میگرێن

هۆکارەکانی جوان ناڕوونی پێویستی بە پشکنینی زانستی هەیە، بەڵام زۆرجار بەو شتانەوە دەستیان پێدەکات:

• گۆڕانکاری هۆرمۆن
• زەحمەت، دڵتەنگی و استرسی زۆر
• خواردنی تەواوێت (چوکۆلات، پەنیرە تۆخ، نوشابە)
• خوێندکاربوون یان نەخەوتن
• گۆڕانی جۆڵەوای (هەوا)
• رۆشنایی توند یان دەنگی بەرز

چۆنیەتی چارەسەرکردن

چارەسەرکردن لە دوو بەش پێکهاتووە: کەمکردنەوەی دەرد و مەرج گرتنەوەی ناوچەکانی دەروونی.

• دەرمانەکانی تێکەڵکاری (مثل NSAIDs)
• دەرمانی تایبەت بۆ میگرێن (Triptans)
• خەوتنی بەهێز و ڕێک، نان‌خۆری بەڕێوبەری
• خاوەنی نیشانەکان و تەنکەرەکانی هەناسە

کاتێک دەبێت بۆ دکتۆر بریتسە بری؟

ئەگەر سەردەردەکان لە کاتێکی درێژدا بگرن، یان هەر شتێک تری نوێ بێت، باشە ڕەچاوکردنی دکتۆر بکەیت، بۆ دەستنیشانکردنی هۆکاری سەرەکی.

نەخۆشیی COPD چییە؟

نەخۆشیی COPD  کە ناوی تەواوی Chronic Obstructive Pulmonary Disease ـە، بە مانای نەخۆشیی ئانسدادی مەزن لە تەنەفسی رەگەکان ـە. ئەم نەخۆشییە لە ناوچەی سەرەتای تەنەفسی و رەگەکانی سەرکڕاوی رەنگدەدا کار دەکات و بۆ هەموو داهاتی جیهاندا یەکێکە لەکوژران و ناتوانیە گەورەکان. بە فەرمی دەوترێت کە COPD نەخۆشییەکی درێژخایەن و هێواش پەرەسەندووە، بەهۆی ئەوەش، ناسینەوە و چارەسەرکردنی زوو گەرنگە. زانیاری پزیشکی باشتر دەتوانێت ڕێگای جێگری بۆیان بکات بۆ ئەوانەی لە مەترسیی ئەم نەخۆشییەدا نین.

زۆربەی کەسانی تووشبووی COPD پێشتر سیگار کشان، یان لەسەرەتای ژیاندا درێژخایەن لە دودی قاز و چۆڵۆپەڵ و ماددە دەستدرێژەکاندا بوون. سیگار بە گەورەترین هۆکار هەژمار دەکرێت، بە تایبەتی بۆ ئەوانەی بە ساڵانە چەند پاکەت سیگار بەکاردهێنن. دوکتۆرگیان دەڵێن: پاش هەموو نەخۆشییە تەنگدەمانییەکان، رابەستن لە سیگار و دودی ماددەکان باشترین ڕێگای پێشگیرییە.

ئەوەی COPD ترسناک دەکات ئەوەیە کە بە هێواشی دەستی پێدەکات، بەو مانایە کە سەرەتا خەڵک تەنیا سەختی لە نیشتن یان پیاچووندا هەست دەکەن. بە بەردەوامبوون، دەبێت بە تەنگی نەفەس لە پشتی تەلاش، دووری لە فعالیتیان، و لەکاتی دەمکێشاندا سەختیی زیادە. بونی خەڵتەی زۆر، کەسەسەری دوورخستنی پلەی ئۆکسجین و خەستنەوەی زوو لە ئابوورەکانی زیان لەدیارکردنی ئەم نەخۆشییەش گرنگە.

نینە کەسێک بزانێت کە چارەسەر هەیە، بەڵام هیچ کات بە تەواوی ناسڕدرێت. بەڵام لە زانیاری پزیشکی نوێدا دەوترێت کە بە جۆرێک دەتوانرێت دژە پەرەپێدان و خودانەوە بکرێت. چارەسەرەکان لە چەند جۆر پێکدێن: داروی گەشەپێدەرەوەی رەگەکان، دەنگاڵی تەرابیی، و لەوانەیە تووشبووان پێویستی بە ئۆکسجین لەماودای کاتێک هەبێت. لە کاتێکدا کە نیشانەکان زۆر قووستابێت یان لە ناوچەی تەنفسی تاوانبەربابێت، کاری نەشتەرگەری دەتوانرێت بە جۆرێک یارمەتیدەر بێت.

لە هەموو ئەم‌ڕانە گرنگتر ئەوەیە کە تووشبووان فێربن چۆن ڕەفتار بکەن. بە هۆیدا لە مەکۆی دەرمانەکان، داخستنی سیگار بە تەواوی، خەوێنی باش، و هەنگاوی چالاکی جەستەی پێدراو لەگەڵ سەرپەرشتیی پزیشک. دوکتۆر گیان و دوکتۆرگیان هەردووەک پێشنیار دەکەن کە تووشبووان هەموو چەند مانگ جارێک بڕوانە بۆ کنترۆڵ و پشکنینی دۆخی رەگەی سەرکڕاو.

لە کۆتاییدا، نەخۆشیی COPD نەخۆشییەکی سەختە، بەڵام بە زانیاری پزیشکی دروست، پشکنینی زوو، و ڕاستکردنەوەی شێوازە ژیان، دەتوانرێت ژیان باشتر و ئەرامتر بێت.

ستراتیژییەکانی چارەسەر و چاودێریکردن نەخۆشی ئەلزهایمێر

دەستنیشانکردنی نەخۆشی ئەلزهایمێر پڕۆسەیەکی پێچیاو و دژواری هەیە و بۆ دەستنیشانکردنی دروستی ئەو نەخۆشییە دەبێ ئاوێتەیەک لە شێواز و تاقیکردنەوە جۆراوجۆرەکان بەکار بێنین. هیچ پشکنینێکی دیاریکراو بۆ دۆزینەوەی بێ ئەملاوئەولای ئاڵزیمێر نییە. هەر بۆیە یەکەم کارێک کە پزیشک دەیکا ئەوەیە کە؛ هەموو کێشە رێتێچوو و ئەگەرەکان هەڵدەسەنگێنێ، پێش ئەوەی دیاری بکرێ ئایا نیشانەکان و نیشانە دەمارییەکان ئەوەندە قوورسن کە بتوانین بڵێین جۆرێکە لە پووکانەوەی مێشک یان نا.

هەڵسەنگاندن و پشکنینی کلینیکی

پێشینەی پزیشکی و پشکینی دەماری: پشکنینی کلینیکی لە نەخۆشەکانی گومانلێکراو بە ئاڵزایمێر پشکنینی دەمارییە. ئەو جۆرە لە پشکنین ئەو کارانە دەگرێتە خۆ؛ هەڵسەنگاندنی کاردانەوەی نەخۆش، هەڵسەنگاندانی توانایی ماسوولکەکان، هەڵسەنگاندنی ڕادەی توانای نەخۆش لە هەستان و دانیشتندا، هەروەها پشکنینی هەست و جووڵە و هاوسەنگی ڕاگرتن لە کارە پێویستەکانی پزیشکن.

تاقیکارییە ناسیارییەکان: تاقیکارییەکانی وەک تاقیکردنەوەی مینی-مێنتاڵ ستەیت (MMSE) و تاقیکردنەوەی کووکس (Cognitive Assessment Screening Instrument) بۆ هەڵسەنگاندنی ناسیاریی و زانینی نەخۆشەکان کەڵکیان لێوەردەگیرێ. 

لێکۆڵینەوەی پاراکلینیک

تاقیکردنەوەی تاقیگە: ئەنجامەکانی ئەم تاقیکردنەوانە نیشان دەدەن لاوازی بیرەوەری نەخۆش، هۆکاری نەخۆشییە ئەندامییەکان(وەکو تێکچوونی تیرۆیدی یان کەمی ڤیتامین یان تێکچوونی ئاستی ماددە کانزایییەکان لە خوێن) نییە.

وێنەگرتنی مێشک: لە کاتی پێویستدا دکتۆر سی تی سکان و ئێم ئاڕ ئای ئەنجام دەدەن کە تێیدا گۆڕانکارییەکانی شانەی مێشک، ئاشکرا دەبێ.

تاقیکردنەوەی نیشانە زیندوییەکان: ڕێکخراوی ئاڵزایمێر  لە ساڵی ٢٠٢٥ ڕێنمایییە کلینیکیەکانی بەکارهێنانی تاقیکردنەوەی نیشانە زیندوییەکانی خوێنی لە دەستنیشانکردنی ئاڵزایمێردا بڵاوکردەوە. ئەم ڕێنماییانە بەکارهێنانی ئەم تاقیکردنەوانە وەکو ئامرازی پاڵاوتن لە ناوەندە تایبەتەکان پێشنیار دەکەن.

ستراتیژییەکانی چارەسەر و چاودێریکردن

تا ئێستا ڕێگایەک بۆ وەستاندن یان ڕێگرتن لە پێشکەوتنی ئەم نەخۆشییە نەدیتراوەتەوە. بەڵام هەندێک چارەسەر یارمەتی باشتربوونی نیشانەکانی نەخۆشییەکە دەدەن.

چارەسەری دەرمانی

چارەسەری دەرمانی بریتییە لەو دەرمانانەی کاریگەرییان لەسەر پڕۆتینە دیاریکراوەکانی مێشک دەبێ و بە مەبەستی باشترکردنی کارکردی زانین/زانیاری و کۆنتڕۆلی نیشانەکانی نەخۆشی بەکار دەهێندرێن. ڕەنگە دەرمانی “ئەنتی کۆلین” بەکاربهێندرێت کە یارمەتی باشتربوونی بیرەوەری و وردبوونەوەی زیاتر دەدەن. دەرمانە نوێیەکانی “دژە ئەمیلۆید” وەکو “لێکانیب” و “دۆنانیب” لە ساڵەکانی ڕابردوودا پەسەند کران. لێکۆڵینەوە جیهانییەکان لە ساڵی ٢٠٢٥ نیشانیانداوە کە ئەم دەرمانانە لە شوێنە کلینیکییە ئاساییەکاندا کاریگەری و سڵامەتی بەرچاویان بەدوادا هاتووە.

پێشنیارە نادەرمانییەکان

چالاکی جەستەیی: ڕۆیشتن و وەرزشی جیاواز دەتوانێت یارمەتیدەری پاراستنی کارکرد و فرمانی زانیاری بێ.

چالاکی دەماری: هەڵهێنانی مەتەڵ، خوێندنەوە و فێربوونی توانای نوێ.

چالاکی کۆمەڵایەتی: پاراستنی پێوەندی کۆمەڵایەتی و بەشداربوون لە چالاکییە بەکۆمەڵەکان.

خواردنی تەندروست: خواردنی هاوسەنگ و پڕ لە ترشی چەوری ئۆمێگا-٣ و ئەنتی ئۆکسیدان.

لێکۆڵینەوەی گەورەی U.S. POINTER لە ساڵی ٢٠٢٥ نیشانیدا کە گۆڕینی ستایلی ژیان دەتوانێ کارکرد و فرمانی زانیاری لەو بەساڵاچووانەی لەمەترسی تووشبوون دان باشتر بکا. پێشنیار و رێگاچارەی رێکوپێک و خاوەن پێکهاتە، لەگەڵ پشتگیری و وەڵامدانەوەی زیاتر، لە ئاستی جیهانیدا دەسکەوتی باشتری بۆ چارەسەر بەدواوە بووە بە بەراورد لەگەڵ رێگاچارەی خۆڕێبەر و هەڕەمەکی کە پشتی بە پێکهاتەەیەکی دروست نەبەستبێ.

چاودێری و پشتگیری نەخۆشەکان

نەخۆشەکانی ئاڵزایمێر بە ڕێژەیەکی زۆر پشت بە یارمەتی کەسانی تر دەبەستن و بارێکی دەروونی و جەستەیی قورس دەخەنە سەر چاودێریکەرەکەیان. لە ساڵی ٢٠٢٤، نزیکەی ١٢ ملیۆن ئەندامی خێزان و چاودێریکەری تر بەبێ مووچە، نزیکەی ١٩.٢ ملیۆن کاتژمێر چاودێری کەسانی تووشبوو بە کردووە. چاودێری بەبێ مووچەی لە ساڵی ٢٠٢٤، ٤١٣.٥ ملیار دۆلار بایخی ماددی بووە. هەروەها لێکۆڵینەوە نوێیەکان ڕوانگەی گرنگییان لەمەڕ جیاوازییە پێوەندیدارەکان لەگەڵ ڕەگەز لە تەندروستی مێشکدا خستووەتە ڕوو. بۆ وێنە کێشەی مێشک و خەساری مێشک، لەسەر ژنان و پیاوان کاریگەری جیاوازیان هەیە، هەروەها ئەو خویندنەوە تازانە تێگەیشتێکی تازەیان لەسەر نیشانەکانی زانین و زانیاری لە ژنانی ژێر چارەسەری کیمیایی بۆ شێرپەنجەی مەمک بە دەستەوە داوە.

 

 

چۆن نه خوشی کەمخوێنی چارەسەر دەکرێت؟

کم خونی یان نائاسایی لە ژمارە و کارکردنی ژەمایەڵە سوورەکان یەکێکە لەو کێشە پزیشکییە باوەکان کە لە جیهاندا زۆر جار دەبینرێت. ئەم ناکوکییە لە وەختی دروست دەبێت کە خوێن ناتوانێت ئۆکسیجینی پێویست بگەیەنێت بۆ خانە و ئەندامەکانی لەش. بەپشتیوانی زانیاری پزیشکی و پەیرووی ڕاهێنانە تایبەتی، دەتوانرێت کەمخوێنی بە شێوەیەکی باش چارەسەر بکرێت. ماڵپەڕی دوکتۆر گیان بە شێوەیەکی ورد هەموو شتە گرنگەکان دەخاتە بەر هەڵبژاردنەکان بۆ چارەسەرکردنی کەمخوێنی.

١- دەرکەوتنی هۆکاری سەرەکی

سەرەتا، دەتوانرێت بڵێین گرنگترین هەنگاو بۆ چارەسەرکردنی کەمخوێنی، ناساندنی هۆکاری سەرەکییە. کەمخوێنی جیاوازەکان هەیە:

• کەمبوودی ئاسێ (Iron deficiency anemia)
• کەمبوودی B12
• کەمبوودی فۆلات
• کەم‌هەبوونی ژەمایەڵە سوورەکان بەھۆی نەخۆشییە دیکە
• کێشە جەستەیی لە خوێن‌سازیدا

دیاریکردنی هۆکار گرنگە چون دەبێ چارەسەر پەیوەندیدار بێت بە هۆکاری خۆی، نەک چارەسەرێکی گشتی.

٢- چارەسەرکردنی کەمخوێنی بەهۆی کەمبوودی ئاسێ

زۆربەی کەسان بەهۆی کەمبوودی ئاسێ تووشی کەمخوێنی دەبن. بەپشتیوانی زانیاری پزیشکی، پزیشکان زۆرجار ڕاژەی ئاسێ پێشنیار دەکەن، هەمان کات جگە لۆک کردنی خواردنە خوێن‌دەرستەکان. خواردنی گوشت، جەگری ماری، سپیناج، سۆز، عدس، نەخۆش، توماتی و دانەوە گەندەوارەکان دەتوانن ئاسێ زیاد بکەن. هەروەها، خۆردنی ڤیتامین C دەتوانێت وەرگرتنی ئاسێ باشتر بکات.

لە ماڵپەڕی دوکتۆر گیان بەتفصیل باس دەکرێت چۆن ڕێژەی خواردن بەباشی دابنرێت بۆ زیادکردنی ئاسێ.

٣- چارەسەرکردنی کەمبوودی B12 و فۆلات

ئەگەر هۆکاری کەمخوێنی بگەڕێتەوە بۆ کەمبوودی B12 یان فۆلات، پزیشک زۆرجار ڕاژە یان دەرمانی تایبەتی دەنووسێت. کەسانی گوشت‌نەخۆر بەتایبەتی دچار ئەم جۆرە کەمخوێنی دەبن، بۆیە پێویستە خواردنی ئەو ڤیتامینانە زیاد بکرێت. ناوەڕۆکی زانیاری پزیشکی لەم بابەتەدا دەڵێت ئەوەی بەرزکردنەوەی ڤیتامین B12 گرنگە بۆ پێشگری لە خستبون، سەرگیژی و کێشەی ئەندامی ئەسەبی.

٤- چارەسەرکردنی کەمخوێنی بە سەردانبە پزیشک و چاودێری درێژخایەن

لە تێکەڵکردنەکانی دوکتۆر گیان باس دەکرێت کە کەمخوێنی دەتوانێت نیشانە باوەکانی وەک ئاوسانبوون، خستگی زۆر، سووکبوونی پوست و لەبەردان هەبێت. بۆیە، سەردانی پزیشک گرنگە بۆ وەستاندنی دۆخەکە و دیاریکردنی جۆری چارەسەر.

پزیشک دەتوانێت خوێن‌تان ببیندرێت، تاقیکردنەوە بنێریت و دەرمان بگوازێت. چاودێری پزیشکی پەیوەندیدار گرنگە چون کەمخوێنی لەوانەیە پەیوەندیدار بێت بە نەخۆشی دیکە.

٥- ڕاهێنان و گۆڕینی ژیان‌بابەت

بەپشتیوانی زانیاری پزیشکی، هەندێک رێکار دەکرێن پێشنیار بکرێن بۆ چارەسەرکردنی کەمخوێنی:

• خەو بە هێمن و گونجاو
• خۆردنی خواردنی پڕلێو و پڕئاسێ
• دوورکەوتن لە چای و قاوە لەم کاتانەدا کە ڕاژە دەتخوێندرێت
• ئەنجامی وەرزشێکی نرمی ئاوایی
• چاودێری نیشانەکان بە شێوەیەکی هەفتانە

خاڵی کۆتایی

کەمخوێنی گرنگە چارەسەر بکرێت، چون دەتوانێت لە پێش کەوتن بگاتە کێشەیە گەورەتر. بەپشتیوانی زانیاری پزیشکی و ڕێبەری دوکتۆر گیان، دەتوانیت باشترین چارەسەر بۆ دۆخت دیاری بکەیت و خۆت بپارێزیت لە کێشەدانی درێژخایەن.

ناوخۆشی خەمۆکی و تەناووشک: تێگەیشتن، نیشانەکان و ڕاهێنان بەپشتیوانی زانیستی پزیشکی

نەخۆشی خەمۆکی (Depression) و نەخۆشی تەناووشک (Tuberculosis) هەر دووەکە لە جیهاندا لە گرووپی ناوخۆشییە گرنگ و کاراگەریدارەکان دادەبن کە دەتوانن جەستە و ھۆشیاری مرۆڤەکان بە شێوەیەکی بەرهەم دەربەدر بکەن. خەمۆکی زۆرجار وەک نەخۆشییەکی دەروونی دەبینرێت، بەڵام کاریگەرییە جەستەیی و مێشکییەکانی خەریکی لەسەرجەم ژیانەکە دەبێت هەڵسەنگێندراو بێت. لە لایەکی ترەوە، تەناووشک نەخۆشییەکی دەگیرسراوە کە بە ڤایرۆس نەهاتووە، بەڵکو بە مەیکرۆبێک دەردەکەوێت و دەتوانێت بەھێز بیبێت و لەناو گڵۆپۆست، ڕێگای هەناسە و ناوەندە جەستەییتر بگاڕێت. گەرچی دوو نەخۆشی جیاوازن، بەڵام لە زانیاری پزیشکی دا هەردووکیان بە ژیان و ساغی مرۆڤ دەگەڕێنەسەر یەک مەرج: بەھۆشیاری، پێشگری و چارەسەری کات.

خەمۆکی زۆرجار بەهۆی فشاری دەروونی، نائومێدی، تێکچوونی هەستیاری، یاخود تراوما دەردەکەوێت. نیشانەکانی لەخۆگرتنی دڵتەنگی بەردەوام، نەخوێنبوونی سەرنج، تێکچوونی خەو، لەدەستدانی ئارەزووی ژیان و لەخۆ دووربوونە. زانیاری پزیشکی نیشان دەدات کە خەمۆکی تەنها "دڵتەنگی" نییە، بەڵکو گۆڕانکارییە شیمیاییەکان لە مغز، جین و کەرەستە جیهانەکانش کاریگەری لێ دەبن. بۆیە چارەسەرکردنی تەنها دەروونی نییە؛ پێویستە پزیشک، تاقیکردنەوە و ڕاهێنان لەگەڵ هەموو ئامرازە پزیشکییەکان بگات. لەو بابەتەدا، ماڵپەڕی دوکتۆر گیان یەکێکە لەسەرچاوە باشترین جێگری زانیستی پزیشکی بۆ گەیشتنی زانیاری راست، سادە و بەکاریهێنراو بۆ خەڵک.

لە لایەنەکی ترەوە، نەخۆشی تەناووشک لە کۆمەڵگەدا مەترسیەکی گەورە دروست دەکات، بەتایبەتی ئەگەر بەخێرایی نەناسراوەتەوە یاخود چارەسر نەکرێت. نیشانەکانی وەک کحڵەی درێژخایەن، گەرمبوون، لاوازبوون، نائارامبوونی سەری خەو و دەردی سینە لەم نەخۆشی زۆرجار دەردهێنن. زانیاری پزیشکی نیشان دەدات کە تەناووشک دەتوانێت بە ئاسانیدا ڕابگوازرێت، بەتایبەتی لە شوێنە تووشبوواندا، بۆیە پێشگری و وەربگری بە تایبەتی گرنگە.

گەروانەی زانیاری پزیشکی لە ماڵپەڕی دوکتۆر گیان باسی ئەوە دەکات کە هەر دوو نەخۆشی – خەمۆکی و تەناووشک – پێویست بە تێگەیشتن، هەستیاری و چارەسەری کاتییان هەیە. هەروەها پزیشکان دەڵێن زانیارییە دروستەکانی سەرجەم کەسان پێویستە بگوازرێندرێن بۆ پاراستنی ساغی و بەرگری لە خۆمان و ئەوانی دیکە.

کاتێک خەڵک زانیاری پزیشکی دروست و بەپشتگیری ماڵپەڕی دوکتۆر گیان و پزیشکان بەدەست دەهێنن، دەتوانن جارانی برین لە خەمۆکی و نەخۆشی تەناووشک بە باشترین شێوە بەرگری بکه‌ن و پێشگری بکاریبەهن.