نەخۆشی ئەلزەهایمێر یەکەمجار لە ساڵی ١٩٠١ لەلایەن “ئەلۆیس ئەلزهایمێر” — دەروونناسێک و دەمارناسییەکی ئەڵمانی — ناسێندرا. ئەلزهایمێر لە کاتی پشکنینی یەک نەخۆشەی خۆی، نیشانە و دۆخە نایاسایییەکانی ئەم نەخۆشییەی دیاریکرد. ئەو نەخۆشە ژنێکی ٥٠ ساڵە بوو بە ناوی “ئۆگۆست دیتر” کە ئەلزهایمێر تا کاتی مردنی لە ساڵی ١٩٠٦ بە وردی چاودێری دەکرد و لەسەر ئەو بنەماوەیە نەخۆشیەکەی باسکرا.
لە ڕووی ئەپیدیمیۆلۆژییەوە، ئاڵزایمێر بەشێوەیەکی گشتی شەشەمین هۆکاری سەرەکی مردن لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژمێنرێت. پێیەستراوە لە ساڵی ٢٠٢٥ نزیکەی ٧.٢ ملیۆن کەسی ئەمریکی لە تەمەنی ٦٥ ساڵ و سەرووتر بە نیشانەکانی زوالی مێشک و ئاڵزایمێر تووشبن. پێشبینی دەکرێ ئەم ژمارەیە تا ساڵی ٢٠٦٠ بگاتە ١٣.٨ ملیۆن کەس. تەنیا ڕێگای دابەزاندنی ئەم ڕێژەیە، پێشکەوتن لە بواری پزیشکی و دروستکردنی ڕێگاکانی چارەسەر یان پێشگرتنە.
لە ئاستی جیهانیدا، ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٩.٨ ملیۆن کەس تووشی نەخۆشی ئاڵزایمێر بوون و ئەم ژمارەیە لە ٢٠٢٠دا بەرزبووە بۆ نزیکەی ٥٠ ملیۆن. توێژینەوەکان نیشاندەدەن ژنان زیاتر لە پیاوان تووشی ئەم نەخۆشییەن و هۆکاری ئەوەی لەسەر جیاوازییە هۆرمۆنییەکان و تەمەنی درێژتری ژنان دەنرێت.
پێشگیری و بەرهەمهێنانی داهاتوو
تا ئێستا ڕێگایەکی تەواو بۆ پێشگرتن لە ئاڵزایمێر نییە چون هۆکارە سەرەکییەکانی نەزانراون. بەڵام زۆربەی توێژینەوەکان دەردەخەنەوە کە هۆکارە مەترسیدارەکانی نەخۆشی دڵ ـ وەک شەکرە، پەستانی خوێن، قەڵەوی، کەم جووڵەیی و خواردنی جگەرە ـ دەتوانن مەبنای تووشبوون بە ئاڵزایمێر بن.
لێکۆڵینەوەکانی ساڵی ٢٠٢٥ ئاماژە بەوە دەدەن کە تێکەڵەیەک لە دەرمانەکانی پەستانی خوێن، شەکرە و کۆلیستڕۆڵ ڕەنگە بتوانێت زۆری کەمتر بەر نیشانەی زانینی نەخۆش بکاتەوە. توێژینەوەیەکی تر لەسەر ٤٥٠٠ کەسی بەساڵاچوو پیشانیدا ئەو کسانەی کە ئەم تێکەڵە دارویان بەکاربردووە، تاقیکردنەوەی زانینیان وەک کەسێکی سێ ساڵ کەمتر لە تەمەنەکانیان بووە.
هەروەها توێژینەوە نوێیەکان جیاوازی ڕەگەزی لە تەندروستی مێشکدا گرنگ دەزانن. وەک نمونە، خەساری مێشک و کاریگەرییەکانی لە ژنان و پیاوان جیاوازە. هەمان شێوە، توێژینەوەیەکی تر تێگەیشتێکی نوێی پێشکەش دەکات لەسەر گۆڕانکارییە زانینییەکان لە ژنانە ژێر چارەسەری کیمیایی بۆ شێرپەنجەی مەمک.
خاڵی کۆتایی
ئاڵزایمێر وەک یەکێک لە قوربانییە گەورەکانی تەندروستی گشتی دەناسرێ. لەگەڵ درێژبوونی تەمەنی خەڵک، ڕێژە و گرنگیی ئەم نەخۆشییە زیاتر دەبێتەوە. ئەم نەخۆشییە، تێکچوونێکی دەماری ئاڵۆزەیە بە نیشانەیەکی کلینیکی هەمەچەشن و پێشکەوتنێکی خێرا.
ئەگەرچی تێگەیشتنی زۆر لەسەر میکانیزمەکانی نەخۆشیدا بەدەست هاتەوە، بەڵام چارەسەری تەواو بۆی نییە. ئاگاداری زوو، یارمەتیدانی نەخۆشان و چاودێریکەرەکانیان، هەروەها ڕێکخستنی پزیشکی بەرهەمهێنەرترین ڕووناکی بۆ پێکهاتەی ئەم نەخۆشییەن.
توێژینەوەی بەردەوام لە بواری پاتۆفیزیۆلۆژی، دەستنیشانکردن و چارەسەری نوێ هیوایە بۆ داهاتوو. زانیاری پزیشکی بەشێوەیەکی گشتی ڕێنماییە بۆ پەرەپێدانی توێژینەوە و باشترکردنی تندرستی نیشتمانی.